Informacje o życiu w Białoruskiej Republice Radzieckiej, które przekazywała Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi były bardzo dalekie od prawdziwego stanu rzeczy. Reżim Stalina tępił jakiekolwiek przejawy narodowej odrębności Białorusinów. W latach trzydziestych masowo zamykano białoruskie cerkwie i szkoły. Językiem ojczystym nie można było się posługiwać nawet podczas codziennych rozmów. Jeśli ktoś usłyszał taką rozmowę i doniósł o tym władzę, to niemal automatycznie wraz z cała rodziną był zsyłany do pracy w obozie. Stalin dążył do całkowitej laicyzacji społeczeństwa. Przywiązani do tradycji chłopi często ze strachu nie decydowali się w ogóle na obchodzenie świąt Wielkiej Nocy czy Bożego Narodzenia. Białoruscy chłopi masowo byli zmuszani do pracy w kołchozach. Przeciwnicy tej formy gospodarowania, jawnie wyrażający swoje niezadowolenie, byli rozstrzeliwani lub osadzani w obozach pracy. Często nazywano ich „kułakami” i wrogami prawowitej władzy ludowej. Białorusini nie mogli także opuszczać granic swojego kraju, były one szczelnie zamknięte. Jeżeli komuś udało się nielegalnie przekroczyć granicę i uciec, karano jego rodzinę.
W 1938r. KPZB została zlikwidowana. Wielu jej działaczy zostało rozstrzelanych w BSRR. Niektórzy z byłych członków partii zdołali jeszcze w lutym 1939 przekonać część ludności do bojkotu wyborów samorządowych. Pod koniec okresu międzywojennego coraz większe kręgi zwolenników zaczęła zdobywać idea Polski, jako środkowoeuropejskiego mocarstwa, łączącego pod swoim zwierzchnictwem mniejszości słowiańskie i narody z którymi jest powiązana więzami przyjaźni- Węgry, Rumunię, Litwę, Łotwę i Estonię. Odwoływano się do tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego. Środkiem, prowadzącym do osiągnięcia celu, miało być jak najściślejsze związanie wszystkich niepolskich obywateli (zwłaszcza Białorusinów i Ukraińców) z państwem. W drugiej połowie lat trzydziestych społeczeństwo białoruskie było rozbite na poszczególne, wzajemnie zwalczające się frakcje i nie posiadało swojego przedstawiciela w Sejmie. Ruch białoruski zaczęto utożsamiać z komunistycznym, co znacząco wpłynęło na postawę władz administracyjnych, które utrudniały Białorusinom, za pomocą formalnych i nieformalnych środków, prowadzenie jakiejkolwiek działalności. BNPS nie posiadała niemal żadnego wpływu na ludność i prawdopodobnie dlatego została przez władze zignorowana i jako jedyna partia białoruska przetrwała do wybuchu drugiej wojny światowej.
Białoruskie Zjednoczenie Ludowe
Władze polskie dążyły do zamknięcia wszystkich białoruskich organizacji politycznych. Lokalnych urzędników niepokoiła szczególnie działalność Białoruskiej Chrześcijańskiej Demokracji, gdyż była to legalna organizacja, dość dobrze rozwinięta, jak na warunki województw północno-wschodnich i mająca stosunkowo największy wpływ na ludność. W grudniu 1935r. na łamach „Białoruskiej Krynicy” zamieszczono projekt „narodowego pojednania”. Dążono do pozyskania wszystkich Białorusinów, niezależnie od wyznania, czy zapatrywań na kwestie socjalne. Celem nadrzędnym miała być niezależność ziem etnicznie białoruskich. Opowiadano się za językiem ojczystym w świątyniach, reformą rolną, prywatną własnością ziemi- samowystarczalne chutory (aczkolwiek dopuszczano także powstawanie kolektywów). Uważano także, że siły zbrojne powinny być zastąpione milicją ludową. Wobec niemożności porozumienia się z rządem polskim usiłowano nawiązać współpracę z Czechami, Litwinami i Ukraińcami. 26.01.1936r. BChD zmieniła swą nazwę na Białoruskie Zjednoczenie Narodowe (BNA). Przywódcą partii został dr Stanisław Hrynkiewicz. Do programu włączono wszystkie punkty zawarte w projekcie „narodowego pojednania”. Postanowiono też troszczyć się o prawa narodu białoruskiego na zamieszkiwanym przez niego obszarze etnograficznym.
Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi w latach 1935-1939
W połowie lat 30 Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi zaproponowała chadekom utworzenie wspólnego „antyfaszystowskiego frontu”. Do współpracy jednak nie doszło, gdyż członkowie BChD postawili warunki niemożliwe do zaakceptowania przez komunistów. Zażądano między innymi: zaprzestania kolektywizacji, powrotu wysiedlonej ludności, wolnych wyborów, usunięcia dyktatorskiej formy rządów oraz wolności słowa, prasy i wyznania. Pomimo, iż nie zbudowano wspólnego frontu, prowadzone rozmowy stały się dla władz pretekstem do konfiskowania poszczególnych numerów „Białoruskiej Krynicy” i bacznego obserwowania członków partii. Przez cały 1936r. starano się udowodnić współpracę BNA z komunistami. Pomimo zupełnie odmiennego programu partii i braku jakichkolwiek działań w tym kierunku. Członkom Białoruskiego Zjednoczenia Narodowego zarzucano chęć wykorzystania nieuświadomionych chłopów do wzniecenia rewolucji komunistycznej. Na początku grudnia 1936r. przeprowadzono szereg niezapowiedzianych rewizji w lokalach tego ugrupowania (zrewidowano także Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury, Białoruskie Wydawnictwo Katolickie, Związek Studentów Białorusinów, Towarzystwo Szkoły Białoruskiej oraz prywatne mieszkania 17 działaczy).
W 1918r. Polska odzyskała niepodległość po stu dwudziestu trzech latach zaborów. Odrodzona Rzeczpospolita była państwem wielonarodowościowym- ponad jedną trzecią jej składu stanowiły mniejszości narodowe, między innymi Białorusini, których nadzieje na utworzenie pierwszego w historii niepodległego państwa zostały zawiedzione- powstała w 1918r. Białoruska Republika Ludowa przetrwała zaledwie kilka miesięcy. Zamieszkiwane przez Białorusinów terytorium etniczne zostało podzielone pomiędzy Rosję- BSSR i Polskę- cztery północno-wschodnie województwa Rzeczypospolitej. Po I wojnie światowej temat mniejszości narodowych był bardzo trudny dla polskich polityków. Poszczególne partie przedstawiały swoje sposoby rozwiązania tej kwestii. Niemal wszyscy zgodnie opowiedzieli się za unifikacją państwa. Większość polityków sądziła także, że mniejszości słowiańskie zamieszkujące Rzeczpospolitą, nie są dostatecznie przygotowane do stworzenia własnego państwa. Godziło to w interesy narodowe Białorusinów, którzy mieli nadzieję na przyznanie przynajmniej autonomii dla terenów województw północno-wschodnich. Wiele białoruskich żądań nie zostało spełnionych przez cały okres trwania II Rzeczypospolitej.
Temat stosunków polsko-białoruskich pod koniec dwudziestolecia międzywojennego (1935-1939) jest bardzo ciekawy, gdyż do tej pory zajmowało się nim niewielu badaczy. Polska literatura naukowa posiada ogromny dorobek opisujący położenie innych mniejszości- Ukraińców, Żydów czy Niemców. Sytuację Białorusinów opisywano natomiast bardzo rzadko. Przez długi okres czasu wielu naukowców nie uważało ich w ogóle za odrębną grupę narodowościową- między innymi na skutek powszechnego posługiwania się przez Białorusinów językiem rosyjskim, braku jakichkolwiek wcześniejszych tradycji państwowych i często słabego wśród chłopów (stanowiących w dwudziestoleciu międzywojennym 90% całej nacji) uświadomienia narodowego. Ponadto temat stosunków polsko-białoruskich w dwudziestoleciu międzywojennym był dość drażliwy po 1945r. ze względu na wzajemne animozje narodowościowe, powstałe po zakończeniu II wojny światowej. Niewielu polskich badaczy zdecydowało się na opisanie represji stosowanych przez władze sanacyjne. Przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego władze polskie hamowały rozwój białoruskiej kultury, gospodarki i oświaty, a w drugiej połowie lat trzydziestych podjęły intensywne działania mające na celu unifikację państwa i zlikwidowanie wielu oznak narodowej odrębności Białorusinów.
Pod koniec stycznia 1936r., odbył się w Wilnie proces przeciwko członom KPZB. Na ławie oskarżonych zasiadło 17 osób. Dziesięciu oskarżonych skazano na kary od roku do dwóch lat więzienia. Pozostali zostali uniewinnieni.23.03.1936r. rozpoczął się proces- 16 Białorusinów, którzy zostali oskarżeni o działalność komunistyczną na terenie powiatów: słonimskiego, białostockiego, dziśnieńskiego, kosowskiego i pińskiego. Zarzuty dotyczyły przynależności do KPZB i jej przybudówki- Centrum Narodowo- Wyzwoleńczego Ruchu Zachodniej Białorusi, mającej za zadanie zmianę przemocą ustroju państwa oraz oderwanie od Rzeczypospolitej terenów Zachodniej Białorusi. W akcie oskarżenia stwierdzono również, że podejrzani zamieszczali antypolskie artykuły w czasopismach „Literaturnaja Staronka” i piśmie humorystycznym „Aswa”. Obie gazety były rozprowadzane bezpłatnie na terenie na terenie województw północno-wschodnich. W wyniku procesu piętnaście osób zostało uznanych za winne i skazanych na kary od 2 do 8 lat więzienia (wyroki pomniejszono o jedną trzecią dzięki amnestii). Sąd orzekł także odebranie wszystkim praw publicznych na okres od pięciu do ośmiu lat.
Od października 1937r. policja miała możliwość, aby umieszczać w Berezie Kartuskiej wszystkie osoby podejrzane o działalność antypaństwową. Dawało to władzom lokalnym możliwość dowolnej interpretacji przepisów. Niejednokrotnie zdarzało się, że zamykano osoby tylko na podstawie donosów konfidentów lub wówczas gdy nie zdołano zebrać żadnych dowodów winy.24.04.1936r. w aresztowano 24 ludzi podejrzanych o działalność komunistyczną. Wszyscy, bez procesu sądowego, zostali osadzeni w Berezie Kartuskiej. Do obozu odosobnienia trafiło także dzień później kolejnych 27 osób z terenu Nowogródka i okolic oraz 30.04.1936r. 35 z powiatu grodzieńskiego. pierwszych miesiącach 1936r. w Wilnie odbyło się w sumie dziesięć grupowych procesów komunistycznych, w stan oskarżenia postawiono 98 osób (200 jeśli doliczyć jednostkowe procesy). Niemal w 80% przypadków byli to słabo wykształceni Białorusini, większość pochodziła z powiatów: słonimskiego, nowogródzkiego, kossowskiego, pińskiego i baranowieckiego. Wszystkim zarzucono przynależność do KPZB. Grupowe procesy Białorusinów oskarżonych odbywały się do września 1939r. Jednym z największych miał miejsce na początku lutego 1938r. w Stolinie. Na ławie oskarżonych zasiadło dziewiętnastu ludzi. Jedna osoba została skazana na karę śmierci za zabicie dwóch policyjnych donosicieli, pozostali otrzymali kary od 2 do 10 lat więzienia.
