Po roku 1917

Narodowy ruch białoruski na większą skalę zaczął rozwijać się dopiero na początku XX w. Zachodzące w Rosji przemiany i panujący w niej chaos- upadek caratu, rewolucja bolszewicka- umożliwiły Białorusinom proklamowanie pod protektoratem niemieckim 25.03 1918r. pierwszego w historii niezależnego państwa- Białoruskiej Republiki Ludowej (BRL). Jej utworzenie rozbudziło patriotyczne nastroje wśród Białorusinów, zwłaszcza że zawiodły nadzieje związane z powstaniem federacyjnego państwa białorusko-litewskiego (Litwa ogłosiła niepodległość 19.02.1918r). BRL objęła swym zasięgiem tereny Mińska, Witebska, Mohylewa, Grodna, Białegostoku oraz część Wileńszczyzny i była w dużym stopniu uzależniona od okupacyjnych wojsk niemieckich- nie zezwolono, na przykład, na powstanie białoruskiego wojska i policji. BRL przetrwała jedynie do grudnia 1918r., czyli do czasu wkroczenia do Mińska wojsk bolszewickich. 8.12.1918r. rząd, na czele z Antonem Łuckiewiczem, zmuszony był udać się na emigrację do Wilna. Nowe, komunistyczne władze 30.12.1918r. uchwaliły powstanie Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (BSSR). Był to zabieg propagandowy, mający za zadanie ukazanie zdobyczy rewolucji- prawa samostanowienia narodów i zdobycie poparcia możliwie jak największej liczby mniejszości słowiańskich.

Stanowiska białoruskich działaczy wobec odrodzonego państwa polskiego były bardzo różnorodne. Rząd BRL pod przewodnictwem nowego premiera-Wacława Łatowskiego zdecydował się na współpracę z Litwą w celu osłabienia Rzeczypospolitej i otrzymał na ten cel pożyczki niemieckie w wysokości 40mln marek. Część wojsk białoruskich przeszła pod nadzór armii litewskiej, liczono na wybuch wojny z Polską. Plany walki Białorusinów o niepodległość, przy współpracy z północnym sąsiadem, upadły 15.03.1923r., gdy Rada Ambasadorów uznała linię demarkacyjną między Polską a Litwą za granicę państwową. Część działaczy od razu uznała, że idee niepodległościowe są nierealne i skupiała się na rozwoju kulturalnym, oświatowym i gospodarczym (oczywiście w ramach Państwa Polskiego). W 1921r. powstał Białoruski Komitet Polityczny (BKP), który zwalczał emigracyjny rząd Białoruskiej Republiki Ludowej. Zdecydowano się też na utworzenie Białoruskiego Centralnego Komitetu Wyborczego, który wystartował w wyborach w 1922r., uzyskując 11 miejsc w Sejmie i trzy w Senacie. Wybrani parlamentarzyści zrzeszyli się w Białoruski Klub Poselski pod przywództwem Bronisława Taraszkiewicza. Podczas kadencji Sejmu złożono wiele projektów dotyczących nadania autonomii dla województw północno-wschodnich.

Już w 1918r. rozpoczęto zaciągi do Wojska Polskiego na terenach białoruskich, pomimo braku prawnego uregulowania granic. Wydano wiele odezw to tamtejszej ludności, nakłaniających do wstąpienia w szeregi armii. 22.10.1919r. Józef Piłsudski zezwolił na tworzenie białoruskich formacji wojskowych. Ochotników miała werbować nowopowstała Białoruska Komisja Wojskowa (BKW). Przedsięwzięcie zakończyło się jednak niepowodzeniem- do kwietnia 1920r. zdołano zgromadzić jedynie kilkuset żołnierzy. Zdecydowana większość Białorusinów-ochotników służyła w Litewsko-Białoruskiej Dywizji Piechoty, stanowiąc tym samym ponad 20% jej składu. Formacja ta walczyła między innymi w bitwie warszawskiej w 1920r. Nieco później BKW została w bardzo już uszczuplonym składzie ewakuowana do Łodzi i tam jej działalność praktycznie zamarła. Ostatecznie organizację rozwiązano 20.04.1921r. Postulowano utworzenie Sejmu Krajowego w Wilnie, używanie w szkołach i urzędach języka białoruskiego oraz wstrzymanie osadnictwa wojskowego na Kresach Wschodnich. Propozycje te nie spotkały się z żywszym zainteresowaniem polskich posłów. Pomimo że liczebny udział Białorusinów w Wojsku Polskim nie był znaczny, to jednak formacje białoruskie wywarły pewien wpływ na przebieg wojny.

W 1918r. Polska odzyskała niepodległość po stu dwudziestu trzech latach zaborów. Odrodzona Rzeczpospolita była państwem wielonarodowościowym- ponad jedną trzecią jej składu stanowiły mniejszości narodowe, między innymi Białorusini, których nadzieje na utworzenie pierwszego w historii niepodległego państwa zostały zawiedzione- powstała w 1918r. Białoruska Republika Ludowa przetrwała zaledwie kilka miesięcy. Zamieszkiwane przez Białorusinów terytorium etniczne zostało podzielone pomiędzy Rosję- BSSR i Polskę- cztery północno-wschodnie województwa Rzeczypospolitej. Po I wojnie światowej temat mniejszości narodowych był bardzo trudny dla polskich polityków. Poszczególne partie przedstawiały swoje sposoby rozwiązania tej kwestii. Niemal wszyscy zgodnie opowiedzieli się za unifikacją państwa. Większość polityków sądziła także, że mniejszości słowiańskie zamieszkujące Rzeczpospolitą, nie są dostatecznie przygotowane do stworzenia własnego państwa. Godziło to w interesy narodowe Białorusinów, którzy mieli nadzieję na przyznanie przynajmniej autonomii dla terenów województw północno-wschodnich. Wiele białoruskich żądań nie zostało spełnionych przez cały okres trwania II Rzeczypospolitej.

Temat stosunków polsko-białoruskich pod koniec dwudziestolecia międzywojennego (1935-1939) jest bardzo ciekawy, gdyż do tej pory zajmowało się nim niewielu badaczy. Polska literatura naukowa posiada ogromny dorobek opisujący położenie innych mniejszości- Ukraińców, Żydów czy Niemców. Sytuację Białorusinów opisywano natomiast bardzo rzadko. Przez długi okres czasu wielu naukowców nie uważało ich w ogóle za odrębną grupę narodowościową- między innymi na skutek powszechnego posługiwania się przez Białorusinów językiem rosyjskim, braku jakichkolwiek wcześniejszych tradycji państwowych i często słabego wśród chłopów (stanowiących w dwudziestoleciu międzywojennym 90% całej nacji) uświadomienia narodowego. Ponadto temat stosunków polsko-białoruskich w dwudziestoleciu międzywojennym był dość drażliwy po 1945r. ze względu na wzajemne animozje narodowościowe, powstałe po zakończeniu II wojny światowej. Niewielu polskich badaczy zdecydowało się na opisanie represji stosowanych przez władze sanacyjne. Przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego władze polskie hamowały rozwój białoruskiej kultury, gospodarki i oświaty, a w drugiej połowie lat trzydziestych podjęły intensywne działania mające na celu unifikację państwa i zlikwidowanie wielu oznak narodowej odrębności Białorusinów.

Na początku grudnia 1936r. przeprowadzono szereg niezapowiedzianych rewizji w lokalach tego ugrupowania (zrewidowano także Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury, Białoruskie Wydawnictwo Katolickie, Związek Studentów Białorusinów, Towarzystwo Szkoły Białoruskiej oraz prywatne mieszkania 17 działaczy). Zarekwirowano wiele dokumentów w redakcji „Białoruskiej Krynicy”. Działania władz bardzo osłabiły działalność partii, z dużymi ograniczeniami udało się jej przetrwać jeszcze nie wiele ponad rok. 15.01.1937r. starosta grodzki w Wilnie zawiesił działalność organizacji i nadał jej kuratora- Michała Biełatkę. Jako powód podano zaangażowanie członków partii w działalność komunistyczną. Twierdzono, że większość działaczy to byli członkowie rządu Republiki Białoruskiej, uzależnieni finansowo od pomocy finansowej płynącej ze Związku Radzieckiego. Uważano, że działalność BNA zagraża integralności państwa, pomimo iż przez 20 poprzednich lat działalność chadeków była prowadzona za przyzwoleniem władz i oczywiście dokładnie przez nie kontrolowana. Ponadto organizacja dążyła do obrony interesów narodowych Białorusinów, co było sprzeczne z założeniami międzynarodowego ruchu komunistycznego.

Po zamknięciu BNA Białorusini złożyli odwołanie do Urzędu Wojewódzkiego. Urzędnicy nie pozwolili jednak na wznowienie działania organizacji, w związku z czym próbowano odwołać się do władz w Warszawie, ale i ta inicjatywa nie przyniosła żadnych rezultatów. Nie zezwolono też na dalsze wydawanie „Białoruskiej Krynicy”, jej wydawca (Alfons Szutowicz) i redaktor (Adam Dasiukiewicz) stanęli w kwietniu 1938r. przed Okręgowym Sądem Wileńskim. Zarzucano im rozpowszechnianie artykułów a treści antypaństwowej, propagującej oderwanie od Polski województw północno-wschodnich. Ostatecznie wydawca pisma został uniewinniony, a redaktora skazano na pół roku więzienia w zawieszeniu na trzy lata. Oskarżenie o działalność antypaństwową było także pretekstem do zawieszenia działalności Towarzystwa Szkoły Białoruskiej 3.12.1936r. Stwierdzono, że TSB, obejmujące swym zasięgiem wiele powiatów województw północno-wschodnich, od chwili powstania było ekspozyturą KPZB. Według władz, Towarzystwo dążyło do siania fermentu w państwie, wzbudzania konfliktów na tle narodowościowym i propagowania wśród Białorusinów nienawiści do państwa polskiego. Przeprowadzone śledztwa i rewizje miały rzekomo potwierdzić te zarzuty.

Kolejną partią, posiadającą dość duże wpływy na terenach północno-wschodnich była Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi. W styczniu 1936r. odbył się głośny proces 11 studentów i asystentów USB oskarżonych o przynależność do Komunistycznego Związku Młodzieży Zachodniej Białorusi i organizacji o nazwie Lewica Akademicka. W procesie zeznawał, między innymi propolsko nastawiony dyrektor Gimnazjum Białoruskiego- Radosław Ostrowski, który stwierdził, że na terenie swojej szkoły często znajdował ulotki komunistyczne. Ostatecznie trzech oskarżonych zostało skazanych na kary do 1,5 do 2,5 lat więzienia i pozbawienie praw publicznych na okres od 5 do 8 lat. Pozostali oskarżeni zostali uniewinnieni. Oskarżenia o przynależność do Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi były często jedynie pretekstem do aresztowań poszczególnych działaczy lub likwidacji białoruskich organizacji politycznych gospodarczych i kulturalnych. W rzeczywistości polityka władz potęgowała niechęć do Państwa Polskiego i sprawiała, że niektórzy Białorusinów zaczęli przysłuchiwać się propagandzie Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Często nie zdawali sobie sprawy, jaka naprawdę panuje sytuacja w BSSR.