Po roku 1917

Blok Wschodni po roku 1917

5Procentowy podział narodowościowy oskarżonych o przynależność do KPZB przed likwidacją partii.
Żydzi- 59%, Białorusini- 31%, Polacy- 5%, Rosjanie- 3%, Litwini- 2%. Pod względem wykształcenia:
Uniwersyteckie- 17%, Średnie- 11%, Powszechne, nieukończona szkoła powszechna itp.- 72%. Komunistom zarzucano często współpracę z wrogo nastawioną do Polski Litwą. Twierdzono, że władze tego kraju pozwalają na rozwój różnego rodzaju antypolskiej działalności, między innymi poprzez wydanie pozwolenia na drukowanie w Kownie broszur w języku białoruskim, propagujących oderwanie Wileńszczyzny od Polski.O działalność komunistyczną byli oskarżani nawet nastolatkowie. Przykładowo w maju 1937r. odbył się w Wilnie proces szesnastoletniej Liby Kronik, której zarzucono rozpowszechnianie broszur i ulotek komunistycznych oraz organizowanie w stołówkach spotkań o antypaństwowym charakterze. ze szkolnymi kolegami. Nie był to przypadek odosobniony. Za działalność komunistyczną zazwyczaj byli skazywani młodzi ludzie w wieku od 16 do 30 lat. Wyroki wynosiły od 4 do 8 lat, ale na jeszcze dłuższy okres pozbawiano więźniów praw publicznych. Wielu skazanych umierało w więzieniach na gruźlicę. Średnia wieku w komunistów w województwach północno-wschodnich to 26 lat, w Centralnej Polsce- ponad 60.

W 1935r. została założona przez Fabiana Akinczyca i Władysława Kozłowskiego Białoruska Partia Narodowo Socjalistyczna (BPNS), jej organem prasowym był „Nowy Szlach”. Od samego początku działalność partii była utrudniana przez władze polskie. 18.07.1935r. skonfiskowano jeden z numerów „Nowego Szlachu” z powodu artykułu „Obowiązki białoruskiego socjalisty narodowego”, w którym udowadniano, że kościół katolicki i cerkiew prawosławna dążą do polonizacji bądź rusyfikacji Białorusinów. Władysław Kozłowski został skazany na 3 tygodnie aresztu i 100 złotych grzywny. W 1936r. przywódcy Białoruskiej Partii Narodowo-Socjalistycznej zwrócili się z propozycją współpracy do władz polskich, deklarując nie tylko zwalczanie ruchu komunistycznego, ale też Białoruskiego Zjednoczenia Ludowego. Odpowiedź była odmowna- strona polska nie chciała zaakceptować haseł odrodzenia narodowego i ostatecznie BPNS rozpoczęła współpracę z Niemcami. Pod koniec lat 30 w programie partii zaczęto kłaść coraz mocniejszy nacisk na elementy faszystowskie. W przypadku wybuchu polsko-niemieckiego konfliktu planowano stanąć po stronie Hitlera i przy jego poparciu doprowadzić do powstania niezależnego państwa białoruskiego.

Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi prowadziła nieustanną propagandę wymierzoną przeciwko państwu polskiemu. Nadajnik w Mińsku wysyłał audycje radiowe skierowane do mieszkańców wschodnich kresów II Rzeczypospolitej. Opowiadano o swobodach i przywilejach, jakimi cieszą się obywatele Białoruskiej Republiki Radzieckiej. Słabo wykształceni, często niepiśmienni chłopi byli zniechęceni do urzędników kresowych, a to niejednokrotnie sprawiało, że zasilali szeregi partii komunistycznej. Granica pomiędzy Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich była szczelnie zamknięta i wiele osób nie zdawało sobie sprawy, jaka naprawdę panuje sytuacja na wschodzie. Propagowane przez Komunistyczną Partię Zachodniej Białorusi hasła: równości, wolności braterstwa, parcelacji ziemi obszarniczej, swobód, oświaty i kultury w ojczystym języku- trafiały czasem na podatny grunt. Absurdalne zarządzenia polskiej administracji kresowej, sprawiały że coraz większa ilość Białorusinów odczuwała niechęć do życia w ramach państwa polskiego. Animozje pomiędzy Białorusinami i Polakami były niejednokrotnie wykorzystywane przez komunistów i znacznie ułatwiały im prowadzenie agitacji na terenach północno-wschodniej Polski.

6Informacje o życiu w Białoruskiej Republice Radzieckiej, które przekazywała Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi były bardzo dalekie od prawdziwego stanu rzeczy. Reżim Stalina tępił jakiekolwiek przejawy narodowej odrębności Białorusinów. W latach trzydziestych masowo zamykano białoruskie cerkwie i szkoły. Językiem ojczystym nie można było się posługiwać nawet podczas codziennych rozmów. Jeśli ktoś usłyszał taką rozmowę i doniósł o tym władzę, to niemal automatycznie wraz z cała rodziną był zsyłany do pracy w obozie. Stalin dążył do całkowitej laicyzacji społeczeństwa. Przywiązani do tradycji chłopi często ze strachu nie decydowali się w ogóle na obchodzenie świąt Wielkiej Nocy czy Bożego Narodzenia. Białoruscy chłopi masowo byli zmuszani do pracy w kołchozach. Przeciwnicy tej formy gospodarowania, jawnie wyrażający swoje niezadowolenie, byli rozstrzeliwani lub osadzani w obozach pracy. Często nazywano ich „kułakami” i wrogami prawowitej władzy ludowej. Białorusini nie mogli także opuszczać granic swojego kraju, były one szczelnie zamknięte. Jeżeli komuś udało się nielegalnie przekroczyć granicę i uciec, karano jego rodzinę.

W 1938r. KPZB została zlikwidowana. Wielu jej działaczy zostało rozstrzelanych w BSRR. Niektórzy z byłych członków partii zdołali jeszcze w lutym 1939 przekonać część ludności do bojkotu wyborów samorządowych. Pod koniec okresu międzywojennego coraz większe kręgi zwolenników zaczęła zdobywać idea Polski, jako środkowoeuropejskiego mocarstwa, łączącego pod swoim zwierzchnictwem mniejszości słowiańskie i narody z którymi jest powiązana więzami przyjaźni- Węgry, Rumunię, Litwę, Łotwę i Estonię. Odwoływano się do tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego. Środkiem, prowadzącym do osiągnięcia celu, miało być jak najściślejsze związanie wszystkich niepolskich obywateli (zwłaszcza Białorusinów i Ukraińców) z państwem. W drugiej połowie lat trzydziestych społeczeństwo białoruskie było rozbite na poszczególne, wzajemnie zwalczające się frakcje i nie posiadało swojego przedstawiciela w Sejmie. Ruch białoruski zaczęto utożsamiać z komunistycznym, co znacząco wpłynęło na postawę władz administracyjnych, które utrudniały Białorusinom, za pomocą formalnych i nieformalnych środków, prowadzenie jakiejkolwiek działalności. BNPS nie posiadała niemal żadnego wpływu na ludność i prawdopodobnie dlatego została przez władze zignorowana i jako jedyna partia białoruska przetrwała do wybuchu drugiej wojny światowej.

4Pod koniec stycznia 1936r., odbył się w Wilnie proces przeciwko członom KPZB. Na ławie oskarżonych zasiadło 17 osób. Dziesięciu oskarżonych skazano na kary od roku do dwóch lat więzienia. Pozostali zostali uniewinnieni.23.03.1936r. rozpoczął się proces- 16 Białorusinów, którzy zostali oskarżeni o działalność komunistyczną na terenie powiatów: słonimskiego, białostockiego, dziśnieńskiego, kosowskiego i pińskiego. Zarzuty dotyczyły przynależności do KPZB i jej przybudówki- Centrum Narodowo- Wyzwoleńczego Ruchu Zachodniej Białorusi, mającej za zadanie zmianę przemocą ustroju państwa oraz oderwanie od Rzeczypospolitej terenów Zachodniej Białorusi. W akcie oskarżenia stwierdzono również, że podejrzani zamieszczali antypolskie artykuły w czasopismach „Literaturnaja Staronka” i piśmie humorystycznym „Aswa”. Obie gazety były rozprowadzane bezpłatnie na terenie na terenie województw północno-wschodnich. W wyniku procesu piętnaście osób zostało uznanych za winne i skazanych na kary od 2 do 8 lat więzienia (wyroki pomniejszono o jedną trzecią dzięki amnestii). Sąd orzekł także odebranie wszystkim praw publicznych na okres od pięciu do ośmiu lat.

Od października 1937r. policja miała możliwość, aby umieszczać w Berezie Kartuskiej wszystkie osoby podejrzane o działalność antypaństwową. Dawało to władzom lokalnym możliwość dowolnej interpretacji przepisów. Niejednokrotnie zdarzało się, że zamykano osoby tylko na podstawie donosów konfidentów lub wówczas gdy nie zdołano zebrać żadnych dowodów winy.24.04.1936r. w aresztowano 24 ludzi podejrzanych o działalność komunistyczną. Wszyscy, bez procesu sądowego, zostali osadzeni w Berezie Kartuskiej. Do obozu odosobnienia trafiło także dzień później kolejnych 27 osób z terenu Nowogródka i okolic oraz 30.04.1936r. 35 z powiatu grodzieńskiego. pierwszych miesiącach 1936r. w Wilnie odbyło się w sumie dziesięć grupowych procesów komunistycznych, w stan oskarżenia postawiono 98 osób (200 jeśli doliczyć jednostkowe procesy). Niemal w 80% przypadków byli to słabo wykształceni Białorusini, większość pochodziła z powiatów: słonimskiego, nowogródzkiego, kossowskiego, pińskiego i baranowieckiego. Wszystkim zarzucono przynależność do KPZB. Grupowe procesy Białorusinów oskarżonych odbywały się do września 1939r. Jednym z największych miał miejsce na początku lutego 1938r. w Stolinie. Na ławie oskarżonych zasiadło dziewiętnastu ludzi. Jedna osoba została skazana na karę śmierci za zabicie dwóch policyjnych donosicieli, pozostali otrzymali kary od 2 do 10 lat więzienia.