Po roku 1917

Blok Wschodni po roku 1917

5Procentowy podział narodowościowy oskarżonych o przynależność do KPZB przed likwidacją partii.
Żydzi- 59%, Białorusini- 31%, Polacy- 5%, Rosjanie- 3%, Litwini- 2%. Pod względem wykształcenia:
Uniwersyteckie- 17%, Średnie- 11%, Powszechne, nieukończona szkoła powszechna itp.- 72%. Komunistom zarzucano często współpracę z wrogo nastawioną do Polski Litwą. Twierdzono, że władze tego kraju pozwalają na rozwój różnego rodzaju antypolskiej działalności, między innymi poprzez wydanie pozwolenia na drukowanie w Kownie broszur w języku białoruskim, propagujących oderwanie Wileńszczyzny od Polski.O działalność komunistyczną byli oskarżani nawet nastolatkowie. Przykładowo w maju 1937r. odbył się w Wilnie proces szesnastoletniej Liby Kronik, której zarzucono rozpowszechnianie broszur i ulotek komunistycznych oraz organizowanie w stołówkach spotkań o antypaństwowym charakterze. ze szkolnymi kolegami. Nie był to przypadek odosobniony. Za działalność komunistyczną zazwyczaj byli skazywani młodzi ludzie w wieku od 16 do 30 lat. Wyroki wynosiły od 4 do 8 lat, ale na jeszcze dłuższy okres pozbawiano więźniów praw publicznych. Wielu skazanych umierało w więzieniach na gruźlicę. Średnia wieku w komunistów w województwach północno-wschodnich to 26 lat, w Centralnej Polsce- ponad 60.

W 1935r. została założona przez Fabiana Akinczyca i Władysława Kozłowskiego Białoruska Partia Narodowo Socjalistyczna (BPNS), jej organem prasowym był „Nowy Szlach”. Od samego początku działalność partii była utrudniana przez władze polskie. 18.07.1935r. skonfiskowano jeden z numerów „Nowego Szlachu” z powodu artykułu „Obowiązki białoruskiego socjalisty narodowego”, w którym udowadniano, że kościół katolicki i cerkiew prawosławna dążą do polonizacji bądź rusyfikacji Białorusinów. Władysław Kozłowski został skazany na 3 tygodnie aresztu i 100 złotych grzywny. W 1936r. przywódcy Białoruskiej Partii Narodowo-Socjalistycznej zwrócili się z propozycją współpracy do władz polskich, deklarując nie tylko zwalczanie ruchu komunistycznego, ale też Białoruskiego Zjednoczenia Ludowego. Odpowiedź była odmowna- strona polska nie chciała zaakceptować haseł odrodzenia narodowego i ostatecznie BPNS rozpoczęła współpracę z Niemcami. Pod koniec lat 30 w programie partii zaczęto kłaść coraz mocniejszy nacisk na elementy faszystowskie. W przypadku wybuchu polsko-niemieckiego konfliktu planowano stanąć po stronie Hitlera i przy jego poparciu doprowadzić do powstania niezależnego państwa białoruskiego.

Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi prowadziła nieustanną propagandę wymierzoną przeciwko państwu polskiemu. Nadajnik w Mińsku wysyłał audycje radiowe skierowane do mieszkańców wschodnich kresów II Rzeczypospolitej. Opowiadano o swobodach i przywilejach, jakimi cieszą się obywatele Białoruskiej Republiki Radzieckiej. Słabo wykształceni, często niepiśmienni chłopi byli zniechęceni do urzędników kresowych, a to niejednokrotnie sprawiało, że zasilali szeregi partii komunistycznej. Granica pomiędzy Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich była szczelnie zamknięta i wiele osób nie zdawało sobie sprawy, jaka naprawdę panuje sytuacja na wschodzie. Propagowane przez Komunistyczną Partię Zachodniej Białorusi hasła: równości, wolności braterstwa, parcelacji ziemi obszarniczej, swobód, oświaty i kultury w ojczystym języku- trafiały czasem na podatny grunt. Absurdalne zarządzenia polskiej administracji kresowej, sprawiały że coraz większa ilość Białorusinów odczuwała niechęć do życia w ramach państwa polskiego. Animozje pomiędzy Białorusinami i Polakami były niejednokrotnie wykorzystywane przez komunistów i znacznie ułatwiały im prowadzenie agitacji na terenach północno-wschodniej Polski.

3Na początku grudnia 1936r. przeprowadzono szereg niezapowiedzianych rewizji w lokalach tego ugrupowania (zrewidowano także Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury, Białoruskie Wydawnictwo Katolickie, Związek Studentów Białorusinów, Towarzystwo Szkoły Białoruskiej oraz prywatne mieszkania 17 działaczy). Zarekwirowano wiele dokumentów w redakcji „Białoruskiej Krynicy”. Działania władz bardzo osłabiły działalność partii, z dużymi ograniczeniami udało się jej przetrwać jeszcze nie wiele ponad rok. 15.01.1937r. starosta grodzki w Wilnie zawiesił działalność organizacji i nadał jej kuratora- Michała Biełatkę. Jako powód podano zaangażowanie członków partii w działalność komunistyczną. Twierdzono, że większość działaczy to byli członkowie rządu Republiki Białoruskiej, uzależnieni finansowo od pomocy finansowej płynącej ze Związku Radzieckiego. Uważano, że działalność BNA zagraża integralności państwa, pomimo iż przez 20 poprzednich lat działalność chadeków była prowadzona za przyzwoleniem władz i oczywiście dokładnie przez nie kontrolowana. Ponadto organizacja dążyła do obrony interesów narodowych Białorusinów, co było sprzeczne z założeniami międzynarodowego ruchu komunistycznego.

Po zamknięciu BNA Białorusini złożyli odwołanie do Urzędu Wojewódzkiego. Urzędnicy nie pozwolili jednak na wznowienie działania organizacji, w związku z czym próbowano odwołać się do władz w Warszawie, ale i ta inicjatywa nie przyniosła żadnych rezultatów. Nie zezwolono też na dalsze wydawanie „Białoruskiej Krynicy”, jej wydawca (Alfons Szutowicz) i redaktor (Adam Dasiukiewicz) stanęli w kwietniu 1938r. przed Okręgowym Sądem Wileńskim. Zarzucano im rozpowszechnianie artykułów a treści antypaństwowej, propagującej oderwanie od Polski województw północno-wschodnich. Ostatecznie wydawca pisma został uniewinniony, a redaktora skazano na pół roku więzienia w zawieszeniu na trzy lata. Oskarżenie o działalność antypaństwową było także pretekstem do zawieszenia działalności Towarzystwa Szkoły Białoruskiej 3.12.1936r. Stwierdzono, że TSB, obejmujące swym zasięgiem wiele powiatów województw północno-wschodnich, od chwili powstania było ekspozyturą KPZB. Według władz, Towarzystwo dążyło do siania fermentu w państwie, wzbudzania konfliktów na tle narodowościowym i propagowania wśród Białorusinów nienawiści do państwa polskiego. Przeprowadzone śledztwa i rewizje miały rzekomo potwierdzić te zarzuty.

Kolejną partią, posiadającą dość duże wpływy na terenach północno-wschodnich była Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi. W styczniu 1936r. odbył się głośny proces 11 studentów i asystentów USB oskarżonych o przynależność do Komunistycznego Związku Młodzieży Zachodniej Białorusi i organizacji o nazwie Lewica Akademicka. W procesie zeznawał, między innymi propolsko nastawiony dyrektor Gimnazjum Białoruskiego- Radosław Ostrowski, który stwierdził, że na terenie swojej szkoły często znajdował ulotki komunistyczne. Ostatecznie trzech oskarżonych zostało skazanych na kary do 1,5 do 2,5 lat więzienia i pozbawienie praw publicznych na okres od 5 do 8 lat. Pozostali oskarżeni zostali uniewinnieni. Oskarżenia o przynależność do Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi były często jedynie pretekstem do aresztowań poszczególnych działaczy lub likwidacji białoruskich organizacji politycznych gospodarczych i kulturalnych. W rzeczywistości polityka władz potęgowała niechęć do Państwa Polskiego i sprawiała, że niektórzy Białorusinów zaczęli przysłuchiwać się propagandzie Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Często nie zdawali sobie sprawy, jaka naprawdę panuje sytuacja w BSSR.